İki Atın Genişliği

Dünyadaki demiryollarının çoğunda iki ray arasındaki açıklık aynıdır: 143,5 santimetre. Yuvarlak bir sayı değil. Neden böyle olduğu sorulduğunda şu hikâye anlatılır.

Amerika’nın ilk demiryollarını İngiltere’den gelen mühendisler döşedi. Raylar arasındaki açıklığı memleketlerindeki gibi yaptılar.

İngiltere’de bu ölçü, demiryolundan önceki atlı vagon hatlarından alınmıştı. O hatları yapanlar yük arabası ustalarıydı; ellerindeki kalıpları ve aksları kullandılar.

Arabaların aks genişliği niye öyleydi? Çünkü eski yollarda derin tekerlek izleri vardı. İzlere uymayan arabanın tekerleği kırılırdı.

O izleri kim açmıştı? İngiltere’nin ilk uzun yollarını yapan Romalılar. Roma arabaları belli bir genişlikteydi. Bu genişlik de yan yana koşulan iki atın sığacağı kadardı.

Hikâyenin son halkası yirminci yüzyılda eklenir. Uzay mekiğini yörüngeye taşıyan katı yakıtlı roketler Utah’taki bir fabrikada üretiliyor, Florida’daki fırlatma rampasına trenle gönderiliyordu. Hat dağların içinden, tünellerden geçiyordu. Roketlerin çapı tünele, tünel de raylara uymak zorundaydı.

Böylece insanlığın en ileri taşıtlarından birinin ölçüsünde, iki bin yıl önce iki atın sağrısına bakan bir Romalının payı oluyordu.

Tarihçiler bu zincirin her halkasının bu kadar düz olmadığını, ölçünün yerleşmesinde tesadüfün de payı bulunduğunu söyler. Ama hikâyenin gösterdiği şey doğrudur. Bugün “bu iş böyle yapılır” dediğimiz pek çok şey, sebebi çoktan unutulmuş eski bir kararın izinden yürümektir. Arada bir durup “Bu ölçüyü kim koydu?” diye sormakta fayda var.

Kaynak: Yaygın bir mühendislik anlatısı; ayrıntıları tartışmalıdır.